Isabelle Happart en Agnès Esquirol

Le Panorama de la Bataille de Waterloo : un défi de taille

 

Isabelle Happart et Agnès Esquirol

 

La très grande toile, les figures et les toiles vertes de l’avant-plan du Panorama de la bataille de Waterloo, datés de 1912, figurent depuis 2006 sur la liste du Patrimoine immobilier exceptionnel de Wallonie. Le panorama de Braine-L’Alleud est un témoin remarquable et précieux de l’histoire des panoramas de par sa conception, son exécution et son sujet, ainsi que son état de conservation. Réalisée par le peintre Louis Dumoulin avec une équipe de quatre peintres pour le premier centenaire de la bataille de 1815, la peinture illustre sur 360° un moment clé de la dernière bataille de Napoléon. La peinture est magistrale à plus d’un titre : en raison de ses qualités picturales, du dynamisme qui émane de la composition, du réalisme qui se dégage des figures humaines et équestres et des dimensions spectaculaires de la toile, 110 m de long sur une hauteur de 12 mètres.

 

En vue des commémorations du bicentenaire organisées en 2015, un projet de restauration globale a été mis en œuvre. Le traitement de la grande toile s’est fait in situ en 3 mois avec une équipe de 12 restaurateurs qualifiés. Le travail s’est opéré en quatre phases successives couvrant à chaque fois un quart de la toile à partir d’un échafaudage fixe. Ce fut un travail intense qui ne fut pas toujours aisé en raison des difficultés inhérentes de l’œuvre. L’équipe a vécu ce chantier comme un véritable défi tant du point de vue de l’énormité de l’œuvre, de la diversité des éléments à traiter et des prouesses techniques exigées.

 

Des contraintes techniques, tel que le bombement circulaire convexe caractéristique des panoramas, ont eu pour conséquences une organisation particulière des échafaudages. La taille imposante de ces derniers, devant répondre à des normes de sécurité, a impliqué des adaptations continues du traitement et une remise en question de la méthode de travail insoupçonné au début des travaux. Le manque de recul en particulier depuis les échafaudages, la visibilité réduite pendant le travail ont conduit à revoir le degré d’intervention et la façon de procéder afin de satisfaire à la bonne appréciation des peintures à distance, telle que le visiteur devait l’admirer depuis la plate-forme centrale.

Toutes ces contraintes nous ont amenées à des remises en question du début à la fin, et ce malgré un délai très court, afin que le Panorama puisse être admiré dans toute sa splendeur pour les fêtes du bicentenaire.

 

Het panorama van de Slag van Waterloo: een uitdaging van formaat

 

Isabelle Happart en Agnès Esquirol

 

Het zeer grote doek, de figuren en de groene doeken van het voorplan van het Panorama van de Slag van Waterloo, gedateerd 1912, bevinden zich sinds 2006 op de lijst van uitzonderlijk onroerend erfgoed van Wallonië. Het panorama van Braine-L’Alleud is een uitzonderlijke en waardevolle getuige van de geschiedenis van panorama’s door zijn concept, zijn uitvoering en zijn onderwerp, alsook door zijn bewaringstoestand. Dit werk van de schilder Louis Dumoulin met zijn ploeg van vier schilders voor het eerste eeuwfeest van de slag van 1815 illustreert op het schilderij in 360° een sleutelmoment van de laatste veldslag van Napoleon. De schildering is meesterlijk vanuit meer dan één oogpunt: zijn picturale kwaliteiten, het dynamisme van de compositie, het realisme van de menselijke figuren en de paarden en de spectaculaire afmetingen van het doek: 110 m breed en 12 m hoog.

 

Met het oog op de tweehonderdjarig jubileum in 2015 werd een algemeen restauratieproject opgezet. De behandeling van het grote doek werd ter plaatse uitgevoerd op drie maanden tijd met een ploeg van 12 gekwalificeerde restaurateurs. Het werk verliep in vier opeenvolgende fasen waarbij de vaste stelling telkens een kwart van het doek bereikbaar maakte. Het was intense arbeid, niet altijd gemakkelijk omwille van de inherente problemen van het werk. De ploeg beschouwde deze werf als een echte uitdaging gezien de enorme afmetingen van het doek, de diversiteit van de te behandelen onderdelen en de vereiste technische krachttoeren.

 

Door de technische karakteristieken eigen aan panorama’s, zoals die van een cirkelvormige convexe opstelling, moesten de stellingen op een speciale manier opgebouwd worden. De indrukwekkende grootte van deze steigers, die moesten beantwoorden aan de technische veiligheidsnormen, impliceerde onophoudelijke aanpassingen van de behandeling en een voortdurende invraagstelling van de werkmethode omdat dit alles van in het begin van de werken niet kon voorzien worden. Ook de onmogelijkheid om afstand te nemen vanop de stellingen en de beperkte zichtbaarheid tijdens de werken leidden tot een herziening van de interventiegraad en van de manier van aanpak, rekening houdend met het feit dat de bezoekers op het centraal platform de schilderingen vanop afstand moeten kunnen bewonderen. Al deze vereisten hebben ons verplicht tot een voortdurende invraagstelling van het begin tot het einde van de behandeling, en dit ondanks een heel krappe termijn. Het panorama moest namelijk opnieuw in zijn volle glorie te bezichtigen zijn voor de viering van het tweehonderdjarig jubileum.